03 Sep 2009
Het klonk als een onthoofding: na drie decennia van vitriool spuwen en ruim 1300 optredens besloot Jos om ex-zanger van The Ex te worden. Als GW Sok schreef Jos de teksten en zijn uit duizenden herkenbare woordenbarrages bepaalden voor een belangrijk deel het geluid van de punkgroep die hij samen met schoolmakker Terrie in 1979 oprichtte in de Zaanstreek.
Voor de band was het vertrek van Jos minder verrassend. Zijn aanwezigheid was als die van een manke poot. Het enthousiasme was weg bij Jos. Hij had de pest gekregen aan dat altijd maar onderweg zijn en dat eeuwige wachten. Hij wilde andere dingen doen, grafisch ontwerpen en schrijven. Hij kon die ‘200 procent inzet’ die spelen bij The Ex vereist niet meer opbrengen. ‘Zijn creativiteit was al een poos tanende en dat werkte remmend’, zegt drumster Kat.
Uiteindelijk, vult gitarist Terrie aan, begon het gebrek aan initiatief, teksten of muzikale ideeën zich te wreken. ‘We zijn een enorm loyale band, maar het is geen “baan”, het is geen veilige haven. The Ex kan alleen vooruit als alle leden echt nog iets te zeggen hebben; je kan alleen maar eerlijk spelen als het echt is, als het uit je hart komt. Voor Jos was het blijkbaar op. We hebben het er maanden over gehad en uiteindelijk lijkt ook Jos opgelucht.’
Jos beaamt dat. ‘Ik wil nog meer dingen doen, andere dingen waar ik met/door de Ex niet voldoende aan toe bleek te komen. Toen ik dat eenmaal echt besefte, was de stap naar stoppen - enigszins tot mijn eigen verbazing, want dit was wel dertig jaar mijn prachtige leven natuurlijk - niet zo groot meer.’
En zo werd de onlangs verschenen overzichts-CD 30 onbedoeld een afsluiter van een tijdperk. Van al die Nederlandse punkbandjes die eind jaren zeventig en begin jaren tachtig opkwamen is The Ex de enige die erin is geslaagd een stempel te drukken op de nationale en internationale scene, constant vernieuwend, constant op zoek naar uitdagingen, al snel ver uitstijgend boven het perkamenten etiket ‘punk’. Terrie: ‘We speelden dit jaar voor vijfduizend mensen in het Lincoln Center in New York, het mecca van de jazz. Maar we spelen ook gewoon weer in de Bakkerij in Castricum.’
The Ex klinkt als grijs behang met fraaie gitzwarte patronen, maar ook vol Jackson Pollock-achtige spetters geel en rood en blauw - jazz en folk en Afrikaans. Improvisatie, maar geen eindeloos gepiel: hard, energiek en voorwaarts.
Ook al vat 30 een belangrijke episode uit de Nederlandse popgeschiedenis samen, het is niet meer dan een poging om de diversiteit van The Ex te benadrukken. Want ook al zullen ze de term haten, The Ex heeft in de loop der jaren een heus ‘oeuvre’ opgebouwd met ontelbare muzikale, tekstuele en conceptuele hoogtepunten, eigenlijk al vanaf Human Car uit 1980, dat Jos beschouwt als het eerste nummer waarvan hij dacht ‘hebbes’.
De CD doet bijvoorbeeld geen recht aan een project als 1936 The Spanish Revolution dat de band in 1986 uitbracht als 144 pagina’s tellend fotoboek en twee singles. De foto’s waren een selectie uit tienduizenden nooit gepubliceerde afbeeldingen uit het archief van de CNT, de Spaanse anarcho-syndicalistische vakbondsfederatie. Het project gaf The Ex tevens een moreel kompas (en een anarchopunk label). Jos: ‘Er bestaat een soort anarchistisch ideaal, en dan zie je een moment in de geschiedenis waarin de anarchisten de verkiezingen winnen en dat ideaal in pratktijk brengen. Dat vond ik fascinerend. Dat dat kon gebeuren, dat er zoveel mensen op basis van gelijkwwaardigheid daarvoor gaan.’
Evenmin doet de CD - twee ordinair blinkende schijfjes in een plastic doosje - recht aan de imposante lijst van muzikale collaboraties die The Ex in staat stelden zich keer op keer te vernieuwen en het muzikale blikveld te verruimen. Een kleine greep uit de schier eindeloze lijst: de New Yorkse avant-gardistische cellist Tom Cora, jazzmusici Han Bennink en Ab Baars, de Koerdische groep Awara, de Congolese band Konono No. 1, de Amerikaanse filmmaker Jem Cohen, Sonic Youths Thurston Moore en Lee Ranaldo, de Chicago postrockband Tortoise, schrijver Jan Mulder, kunstenaar Rick van Iersel, anarchopoppers Chumbawamba, Nirvanaproducer Steve Albini en de Ethiopische saxofonist Getatchew Mekuria.
Terrie ziet het als zijn grootste kracht dat hij ondanks zijn technische beperkingen op hoog niveau kan samenspelen met heel verschillende muzikanten, en toch gewoon ‘Terrie’ blijf. ‘Ik speelde laatst met een Duitse klassieke celliste, Johanna Varner, en het werkte. Maar ook met Paal Nilssen-Love, een ongelooflijke nieuwe, jonge jazzdrummer uit Noorwegen. Als er openheid en karakter is, lukt het wel.’
Het gaat The Ex om vrijheid en dwarsigheid, om de hokjesgeest te vermorzelen en open te staan voor invloeden die ver buiten de vierkwartsmaat van rock liggen, om ‘anders’ en ‘vrijer’ te zijn. Naast het ritmische, abstracte gitaarwerk van Terrie en het Engelse Ex-lid Andy Moor, spelen de drums een prominente rol in de anti-rock van The Ex, die hen onderscheidt van tijdgenoten als Sonic Youth en The Fall. De van oorsprong Duitse drumster Kat, die eind 1984 bij de band kwam, was een autodidact. ‘Ik heb geen klassieke drumopleiding gehad, dus ik had weinig last van clichés’, zegt ze. ‘Mijn grootste kracht is mijn originaliteit en mijn liefde om te pionieren. Ik hou van de uitdaging van verschillende maatsoorten, van trance en van dynamiek. En ik kan gelukkig ook in de maat spelen.’
Ook de tekstuele ontwikkeling blijft, mede door de afwezigheid van een tekstboekje bij de CD, onderbelicht. Aanvankelijk schreef Jos punky tirades. Maar weldra slopen er andere invloeden in, werd er een andere canon aangeboord. Op de hoes van de dubbel-CD Instant duiken teksten op van situationist Raoul Vaneigem, beeldend kunstenaar Barnett Newman en muzikant Misha Mengelberg. De schrijfstijl van de aartspessimist Louis Ferdinand Céline maakte indruk op Jos, evenals het werk van de Duitse kunstenaar Georg Grosz, die in 1920 een stukje schreef over reclameborden en fietsen door de stad. Voor Joggers & Smoggers uit 1989 vertaalde Jos dat idee naar een fietstocht door Amsterdam en de ‘lappendeken van een dag in de stad’, waarin hij citaten van Grosz verwerkte.
En dan was er Kurt Tucholsky, de joods-Duitse auteur die eind jaren twintig anti-nazistische furore maakte. Jos kocht in de ramsj Tucholsky’s Deutschland Deutschland über alles met collages van John Heartfield en was verkocht. ‘Tucholsky zag de shit aankomen. Hij waarschuwde er hard voor. En toch liep iedereen met open ogen in de val.’
The Ex gaat dus een Jos-loos tijdperk tegemoet. Zijn vervanger is Arnold de Boer van Zea, een band die talloze malen samen met The Ex optrad. Jos ziet het doorgaan van The Ex niet als verraad. ‘We hebben altijd gezegd dat als er niet genoeg inspiratie meer zou zijn we zouden stoppen. Dat moment is voor mij gekomen, maar de anderen niet, die hebben er nog steeds veel zin in, dus waarom zouden ze dan stoppen? Als ik ze zie spelen, jeukt het natuurlijk nog wel een beetje...’
Terrie klinkt opgelucht. ‘Arnold heeft zich met open vizier volop in de strijd gestort. Hij is volop bezig met teksten schrijven. Elke keer als we oefenen heeft hij nieuwe. Hij is goed, origineel, inspirerend en veelzeggend. The Ex voelt ergens als een nieuwe band, die nog vreselijk veel heeft te doen en nog wel een tijdje mee kan!’